Trong thời đại công nghệ, nhiều tài sản của cá nhân không còn tồn tại dưới dạng vật chất mà nằm trên môi trường số như ví điện tử, tiền điện tử, tài khoản kinh doanh online, kênh mạng xã hội có doanh thu… Vậy khi một người qua đời, tài sản số này có được coi là di sản thừa kế để chia cho người thừa kế hay không?
Câu trả lời là: Có thể được thừa kế, nếu tài sản số đó được pháp luật công nhận là tài sản hoặc quyền tài sản.
I. CƠ SỞ PHÁP LÝ
1. Bộ luật Dân sự 2015;
2. Luật Công nghệ thông tin;
3. Luật An ninh mạng;
4. Các quy định pháp luật về sở hữu trí tuệ và giao dịch điện tử có liên quan
II. DI SẢN THỪA KẾ THEO PHÁP LUẬT VIỆT NAM BAO GỒM NHỮNG GÌ?
Theo Bộ luật Dân sự, di sản thừa kế bao gồm:
1. Tài sản riêng của người chết;
2. Phần tài sản của người chết trong khối tài sản chung với người khác;
Tài sản ở đây không chỉ là nhà đất, tiền, xe cộ… mà còn bao gồm quyền tài sản. Quyền tài sản là quyền có thể định giá được bằng tiền, bao gồm quyền đòi nợ, quyền phát sinh từ hợp đồng, quyền sở hữu trí tuệ, quyền khai thác lợi ích kinh tế từ một đối tượng nào đó.
Vì vậy, nếu tài sản tồn tại dưới dạng dữ liệu số nhưng có giá trị kinh tế, thì vẫn có thể được xem là di sản.
III. TÀI SẢN SỐ NÀO CÓ THỂ ĐƯỢC COI LÀ DI SẢN?
Không phải mọi tài khoản trên mạng đều được chia thừa kế. Cần phân biệt giữa giá trị tài sản và giá trị nhân thân. Những loại tài sản số có thể trở thành di sản thừa kế bao gồm:
1. Tiền trong ví điện tử, tài khoản thanh toán trực tuyến
2. Tiền điện tử, tiền mã hóa nếu chứng minh được quyền sở hữu hợp pháp
3. Tài khoản kinh doanh online có doanh thu như gian hàng thương mại điện tử, kênh kiếm tiền trên nền tảng video
4. Tài sản số trong game, nền tảng số có thể mua bán, chuyển nhượng và quy đổi thành tiền
5. Quyền tác giả đối với tác phẩm số như sách điện tử, khóa học online, phần mềm, nội dung số có thu nhập
6. Những tài sản này gắn với quyền tài sản, nên về nguyên tắc có thể để lại thừa kế.
IV. NHỮNG TÀI KHOẢN KHÔNG ĐƯỢC COI LÀ DI SẢN THEO NGHĨA TÀI SẢN
Các tài khoản mạng xã hội mang tính cá nhân thuần túy như Facebook, Zalo, email cá nhân thường gắn với quyền nhân thân và quyền riêng tư, không đơn thuần là tài sản.
Trong nhiều trường hợp, người thừa kế không đương nhiên được quyền sử dụng tài khoản đó, mà chỉ có thể:
1. Yêu cầu khóa, xóa tài khoản;
2. Yêu cầu cung cấp dữ liệu trong phạm vi pháp luật và chính sách của nhà cung cấp dịch vụ cho phép;
3. Quyền sử dụng các tài khoản này còn phụ thuộc vào điều khoản dịch vụ của từng nền tảng.
V. KHÓ KHĂN KHI CHIA THỪA KẾ TÀI SẢN SỐ
Dù pháp luật cho phép thừa kế quyền tài sản, nhưng trên thực tế việc chia tài sản số gặp nhiều trở ngại như:
1. Khó chứng minh người chết là chủ sở hữu thực sự của tài sản số;
2. Không có mật khẩu, khóa bảo mật để truy cập;
3. Nền tảng nước ngoài không hợp tác hoặc không có cơ chế chuyển giao cho người thừa kế;
4. Pháp luật Việt Nam chưa có quy định riêng, chi tiết về “thừa kế tài sản số”.
Do đó, người thừa kế thường phải kết hợp thủ tục khai nhận di sản tại Việt Nam với làm việc trực tiếp với đơn vị cung cấp dịch vụ.
VI. CÁCH HẠN CHẾ RỦI RO TRANH CHẤP
Để tài sản số được chuyển giao thuận lợi khi có sự kiện thừa kế, cá nhân nên:
1. Lập di chúc, trong đó liệt kê rõ các tài sản số có giá trị;
2. Ghi nhận thông tin về tài khoản, ví điện tử, nền tảng kinh doanh;
3. Chỉ định người quản lý, người được hưởng các tài sản này;
4. Có cơ chế lưu trữ thông tin truy cập một cách bảo mật và hợp pháp.
Việc chuẩn bị trước giúp người thừa kế dễ chứng minh quyền và giảm nguy cơ tài sản bị “mất” trên môi trường mạng.
VII. KẾT LUẬN
Di sản là tài sản số vẫn có thể được chia thừa kế nếu đó là tài sản hoặc quyền tài sản có giá trị kinh tế và thuộc quyền sở hữu hợp pháp của người đã mất. Tuy nhiên, việc thực hiện trên thực tế còn phụ thuộc vào khả năng chứng minh quyền sở hữu, quy định của pháp luật và chính sách của từng nền tảng số.
Nếu bạn đang xử lý một vụ thừa kế có liên quan đến ví điện tử, tài khoản kinh doanh online hoặc tài sản số khác, mình có thể giúp bạn xác định có được coi là di sản và hướng xử lý phù hợp.
Luật sư Nguyễn Chí Thiện
